علی‌اكبر دهخدا، شاعر و ادیب شبه‌مدرنیست میانه‌رو

علی‌اكبر دهخدا كه بیشتر به واسطه‌ی سبك خاص‌اش در نثرنویسی در قالب مقالات «چرند و پرند» معروف شده است، از دوستان تقی‌زاده بود كه با معرفی و وساطت او، مدیر مسوول روزنامه‌ی «صور اسرافیل» به استخدام دهخدا در روزنامه پرداخت و كار او در روزنامه‌ی «صور اسرافیل» رونق گرفت. صاحب امتیاز روزنامه‌ی صور اسرافیل، میرزا قاسم خان تبریزی بود كه در دربار مظفرالدین و محمدعلی شاه سمت اداری داشت و سردبیری آن را میرزا جهانگیر خان صور اسرافیل بر عهده داشت. اولین شماره روزنامه‌ی صور اسرافیل به سال 1325 ش منتشر گردید.

آن گونه كه از احوال و زندگی‌نامه دهخدا برمی‌آید، او از فارغ‌التحصیلان مدرسه‌ی علوم سیاسی [پایگاه اصلی فعالیت آموزشی جریان فرماسونری ایران] بود (96) و خود نیز عضو لژ فراماسونری «مجمع آدمیت» به رهبری عباسقلی خان آدمیت بوده است. دهخدا از طرفدران تندروی مشروطه‌ی شبه‌مدرن در ایران بود و این آراء خود را در مقالات «چرند و پرند» ارائه می‌داد. از همین رو مقالات مورد اعتراض جمعی از روحانیون قرار گرفت. یكی از ویژگی‌های فعالیت روزنامه‌ی صور اسرافیل حمله به روحانیت شیعه تحت لوای «مبارزه با قشری‌گرایی و كهنه‌پرستی» بوده است. (97)

اساساً دهخدا به تبع رویكرد شبه‌مدرنیستی‌ای كه داشت همچون همه‌ی شاعران متجددمآب و غرب‌زده‌ی آن دوره به هجو روحانیت می‌پرداخت به عنوان مثال در شعر بلند «ان‌شاءالله گربه است» كه در قالب مثنوی سروده شده است به هجو و تمسخر روحانیت و متهم كردن آن به دروغگویی پرداخته است. (98)

در دوره‌ی فعالیت دهخدا به عنوان مدافع تندروی مشروطه‌ی شبه مدرن در ایران، تقی ‌زاده و علی محمدخان تربیت كه از فراماسونرهای معروف و منتفذ آن دوره هستند در زمره‌ی همكاران و حامیان او به شمار می‌آیند. دهخدا در این دوره عضو «كمیته‌ی انقلاب» است كه حزب «اجتماعیون عامیون» به رهبری تقی‌زاده از دل آن پدید آمد. حمایت و همراهی تقی‌زاده موجب شد كه در روز به توپ بستن مجلس توسط محمدعلی شاه، دهخدا امكان پناهندگی به سفارت انگلیس و خروج از كشور و جان به در بردن از معركه را بیابد. در حالی كه دوست و همفكر او میرزا جهانگیر خان صور اسرافیل به دستور محمدعلی شاه در باغ شاه اعدام گردید.

جهانگیر خان از رفتن به سفارت انگلیس و پناهندگی به آن خودداری ورزیده بود. همین امر موجب گردیده است كه برخی مورخان وابسته به جریان تاریخ‌نگاری شبه مدرن [نظیر احمد كسروی و محیط طباطبایی ] نیز دهخدا و تقی‌زاده را مورد سرزنش قرار دهند. (99)

دهخدا در خارج كشور نیز به انتشار روزنامه‌ی صور اسرافیل پرداخت. در مقالات این دوره‌ی او تأثیر آشكار نویسندگان عصر به اصطلاح روشنگری فرانسه و اروپا دیده می‌شود. دهخدا مسمط معروف «یاد آر» را در این دوره سروده است. پس از سقوط تهران و فرار محمد علی شاه و تشكیل مجلس دوم، دهخدا به رویكرد شبه‌مدرنیستی میانه‌روانه روی می‌آورد و از تندروی سابق دست می‌كشد. او به عنوان نماینده‌ی مجلس به عضویت «حزب اعتدالیون ـ عامیون» [نماینده‌ی گرایش میانه‌روی روشنفكری غرب‌زده‌ی ایران] درمی‌آید.

برخی منتقدان، نثر دهخدا در مقالات «چرند و پرند» را بنیانگذار نثر شبه‌مدرنیستی فارسی معاصر می‌دانند. نثر فارسی معاصر تحت لوای مردم‌گرایی و توجه به زبان مردم كوچه و بازار؛ عوام‌زدگی و گونه‌ای ابتذال را رواج می‌دهد.

نثر دهخدا در «چرند و پرند» از نثر میرزا ملكم و ترجمه‌ی «تمثیلات» آخوندزاده و نثر ترجمه‌ی كتاب «حاجی بابا» متأثر و ملهم است.

در واقع دهخدا را می‌توان پدر نثر عوام‌گرا و ساده‌ی فارسی در مقطع مشروطه و پس از آن دانست. نثر او در عین حال تبلور تشتت عمق و پریشانی نثر فارسی غرب‌زدگی می‌باشد. نثر دهخدا، ساده و روان است اما ظرفیت ناچیزی برای تفكر دارد. ویژگی‌های نثر دهخدا در «چرند و پرند» را می‌توان این گونه فهرست كرد:

1ـ نثر چرند و پرند با خطابه قرابت بسیار دارد.

2ـ مایه‌های طنز و شوخ‌طبعی دارد.

3ـ نثری عامیانه است.

4ـ در آن از مثل‌ها و كنایه‌ها استفاده می‌شود.

5ـ ساختار روایی و حكایت‌گونه دارد.

6ـ در این نثر مایه‌های اولیه‌ی شخصیت‌پردازی داستانی به تقلید از داستان‌های كوته غربی وجود دارد.

7ـ مقالات چرند و پرند به لحاظ محتوا معطوف به مسائل و مشكلات اجتماعی و ترویج رویكرد سیاسی متجددمآبانه است.

اساساً دهخدا در دیدگاه‌های سیاسی و اقتصادی خود گرایش آشكاری به رویكردها و سیاست‌های شبه‌مدرنیستی دارد. اگر به برنامه‌های پیشنهادی او در قلمروهای اقتصادی ـ سیاسی [كه در مقالات مندرج در صور اسرافیل ارائه كرده است] نگاه كنیم، در اكثریت موارد شباهت شگفت‌انگیزی با سیاست‌های شبه‌مدرنیستی رضاشاهی دارد. (100) در آراء اقتصادی او باور آشكاری به نظریه‌ی «ارزش كار» آدام اسمیت [اقتصاد دان لیبرال انگلیسی] دیده می‌شود. دهخدا در دوره‌ی اول حیات فكری‌اش گرایش‌های سوسیالیستی داشت كه ظاهراً در دوران دوم حیات فكری او تا حدی تعدیل گردیده است. اما به هر حال و در كلیت او یك تجددطلب [شبه‌مدرنیست] تمام عیار است.(101)

دهخدا در مقالاتش از مروجان نظریه‌ی لیبرالی «تفكیك قوا» است (102) و به شدت از نظام پارلمانتاریسم اروپایی ستایش می‌كند.(103)

دهخدا اشعاری با مضامین شبه‌مدرنیستی دارد كه هر چند از نظر كمی و كیفی قابل مقایسه با دیگر شاعران این دوره نظیر میرزاده‌ی عشقی و بهار نبوده است اما به هر حال در تاریخ شعر این دوره ثبت است. از این قبیل اشعار می‌توان، مسمط «یاد آر» را مثال زد كه از نظر طرز قافیه‌بندی و بیان احساسات شخصی كاملاً متجددمآبانه است. هرچند كه «یحیی آرین پور» در بررسی‌ای كه درباره‌ی این شعر انجام داده، نشان داده است كه شعر «یادآر» به تقلید از شعر «وقتا كه گلوب بهار یكسر» سروده‌ی «رجایی‌زاده اكرم»، شاعر ترك سروده شده است. (104)

دهخدا به عنوان شاعر و نویسنده‌ای متجددمآب مورد تأیید ضمنی رژیم رضاشاهی بود و از سال 1303 ش تا زمان سقوط رضا شاه (1320 ش) ریاست «مدرسه‌ی علوم سیاسی» را بر عهده داشت و با رجال متجددمآب آن دوره از قبیل تقی‌زاده و مصدق روابط نزدیكی داشت. دهخدا سال‌ها بعد در دوران نخست‌وزیری مصدق، غزلی در ستایش از او سروده است كه مطلع آن چنین است:

«ای مردم آزاده كجایید كجایید / آزادگی افسرد، بیایید بیایید»

جمع‌آوری مجموعه‌ی «امثال و حكم» و لغت‌نامه‌ی بزرگ فارسی از خدمات قابل تقدیر دهخداست كه در سال‌های دوری از سیاست و پرداختن به امور پایه‌ای فرهنگی صورت گرفته است.

 

نوشته شده در تاریخ جمعه 29 مرداد 1389    | توسط:    |    | نظرات()